Jak czytać mapy morskie? Poradnik nawigacji dla początkujących

Mapa morska to dla żeglarza najważniejszy dokument na pokładzie. W przeciwieństwie do map drogowych czy turystycznych, mapa nawigacyjna nie służy tylko do tego, by trafić z punktu A do punktu B. Jej głównym zadaniem jest zapewnienie bezpieczeństwa – poinformowanie o tym, co kryje się pod powierzchnią wody i gdzie czyhają zagrożenia.

Umiejętność poprawnego odczytywania symboli, głębokości i charakterystyki świateł to absolutna podstawa, niezależnie od tego, czy korzystasz z tradycyjnych map papierowych, czy nowoczesnych ploterów elektronicznych. W tym poradniku przeprowadzimy Cię przez kluczowe elementy mapy morskiej, abyś mógł pewnie wyznaczać kurs i unikać mielizn.

Kolory na mapie morskiej – co oznaczają?

Pierwszą rzeczą, która rzuca się w oczy po rozłożeniu mapy, są kolory. Nie są one przypadkowe i pozwalają już przy pierwszym rzucie oka stwierdzić, czy woda jest płytka, czy głęboka, a zatem bezpieczna z punktu widzenia nawigacji.

Podstawowy podział kolorystyczny wygląda następująco:

• Kolor żółty (lub piaskowy): Oznacza ląd. Wszystko, co jest zaznaczone tym kolorem, jest suchym lądem. 
• Kolor zielony: Oznacza osuchy, czyli obszary, które są zakrywane przez wodę podczas przypływu, a odsłaniane podczas odpływu. To strefa niebezpieczna dla większości jednostek. W przeszłości takie miejsca były wykorzystywane, by wykonać prace poniżej linii wodnej jednostki. Osiadała wtedy ona na piasku lub w odpowiednio przygotowanym Carenage-doku i można było oskrobać dno z pąkli, uszczelnić je, czy sprawdzić stan śruby. Oczywiście do momentu kiedy woda się podniesie.
• Kolor niebieski: Oznacza płytką wodę – zazwyczaj do 10 metrów. Ciemny niebieski to zazwyczaj głębokości poniżej 5 metrów, jasny niebieski – poniżej 10 metrów. 
• Kolor biały: To woda głęboka, bezpieczna dla żeglugi (oczywiście z uwzględnieniem zaznaczonych przeszkód punktowych).

Głębokości i izobaty – jak nie wejść na mieliznę?

Liczby rozsiane po całej mapie liczby to głębokość wyrażona w metrach. Jeśli obok liczby znajduje się druga liczba w indeksie dolnym, oznacza dziesiątki centymetrów Najczęściej. Bo zdażają się, zwłaszcza na mapach Amerykańskich – sążnie (fathom) i stopy (feet). Zaś w ustawieniach plottera możesz wybrać jednostki, w których głębokość będzie wyświetlana, więc warto to sprawdzić, by się nie zdziwić. I o ile wzięcie sążni za metry nie spowoduje przykrych konsekwencji (sążeń to niemal 2 metry), o tyle 5 stópgłębokości równa się uderzeniu jachtem w dno.

Kluczowym pojęciem jest Zero Mapy (Chart datum). Jest to poziom wody, względem którego odnoszą się wskazania głębokości. Na wodach pływowych często jest związana z najniższym możliwym poziomem wody podczas pływu syzygijnego. Może jednak być to poziom uśredniony – jak na mapach wydawanych przez Biuro Hydrograficzne Marynarki Wojenne RP. Informacje o tym znajdziejsz w legendzie mapy. 

Ważnym elementem są izobaty. Są to cienkie linie łączące punkty o tej samej głębokości (np. 5 m, 10 m, 20 m). Działają one podobnie jak poziomice na mapach górskich – pokazują ukształtowanie dna. Jeśli linie są blisko siebie, dno opada stromo. Jeśli są daleko – dno jest płaskie.

Symbole i przeszkody – na co uważać?

Mapa morska pełna jest symboli, które ostrzegają przed niebezpieczeństwem. Nie musisz znać ich wszystkich na pamięć, ale te najważniejsze musisz rozpoznawać błyskawicznie:

• Wrak: Oznaczany symbolem przypominającym nieco płotek lub literami „Wk”. Może być w kółku przerywanym (niebezpieczny dla żeglugi) lub bez – kiedy takiego zagrożenia nie stwarza.
• Skały i kamienie: Oznaczane plusami (+) lub kropkami w kółku. Symbol „+” oznacza skałę podwodną, niebezpieczną dla żeglugi.
• Odosobnione niebezpieczeństwo: Znak pławy z dwoma czarnymi kropkami ponad kolumną. Miejsce to należy ominąć w odległości co najmniej jednego kabla.
• Znaki kardynalne: Czarne lub żółte trójkaty zwrócone do siebie w sposób taki jak na konkretnym znaku kardynalnym (np. wschodni – trójkąty podstawami do siebie). Miejsce niebezpieczne omijać z określonej strony świata. 
• Kotwicowisko: Symbol kotwicy oznacza miejsce rekomendowane lub wyznaczone do kotwiczenia. Odwrócona kotwica oznacza zakaz kotwiczenia. Zakaz kotwiczenia często związany jest z niebezpieczeństwami znajdującymi się na dnie jak np. wraki lub obecnością kabli lub rurociągów podwodnych, które to mogłyby zostać uszkodzone przez kotwicę. 
• Kable i rurociągi: Faliste linie magentowe (fioletowe) wskazują przebieg podwodnych instalacji. Nie wolno tam kotwiczyć ani używać sieci rybackich.
• Obszary oznaczone pławami lub liniami w kolerze magenta: Sprawdź koniecznie co ogradzają. Może to być kotwicowisko, ale może być poligon wojskowy.

Wybierając się na morze, zwłaszcza jako skipper, warto zaznajomić się z „Przewodnikiem z zakresie symboli, znaków i terminologii stosowanych w ENC i ECDIS”. Wydawanym przez Biuro Hydrograficzne Marynarki Wojennej RP.

Pławy i latarnie – jak czytać ich charakterystykę?

Nawigacja w nocy opiera się na światłach. Każda latarnia morska i pława świecąca ma swoją unikalną charakterystykę zapisaną na mapie skrótem.

Przykładowy opis: Fl(2) G 10s 15m 8M

Jak to odczytać?

• Fl(2): Charakterystyka świecenia. „Fl” to Flash (błysk). Cyfra w nawiasie (2) oznacza grupę dwóch błysków.
• G: Kolor światła (Green – zielony). Inne to R (Red – czerwony), W (White – biały), Y (Yellow – żółty).
• 10s: Okres światła. Cały cykl (błyski + przerwa) trwa 10 sekund.
• 15m: Wzniesienie światła. Źródło światła znajduje się 15 metrów nad poziomem morza (ważne przy identyfikacji w dzień).
• 8M: Zasięg nominalny. Światło widać z odległości 8 mil morskich przy dobrej przejrzystości powietrza.

Współrzędne i skala – jak mierzyć odległość?

Każda mapa posiada ramkę z podziałką. To kluczowe narzędzie nawigatora. Na dole zać znajduje się legenda mapy wraz z jej skalą i linijką. To tam przy pomocy cyrkla nawigacyjnego możesz określić ile centymetrów na mapie odpowiada jednej mili morskiej. Urok odwzorowania Merkatora sprawia jednak, że jedna minuta szerokości jest równa jednej mili morskiej.

• Szerokość geograficzna (Latitude): To skala pionowa (po bokach mapy).
• Długość geograficzna (Longitude): To skala pozioma (góra i dół mapy).

Mapa papierowa czy elektroniczna?

Współczesne jachty wyposażone są w plotery z mapami elektronicznymi (wektorowymi). Są one wygodne, pozwalają na przybliżanie i oddalanie obrazu oraz automatycznie pokazują pozycję jachtu (GPS).

Pamiętaj jednak, o pewnych ograniczeniach związanych z dobrodziejstwami elektroniki:

• Bywa zawodna: Brak prądu, awaria GPS czy zalanie plotera mogą pozbawić Cię orientacji. Dlatego umiejętność czytania tradycyjnej mapy papierowej jest polisą ubezpieczeniową każdego odpowiedzialnego kapitana.
• Wielkość ekranu ma znaczenie: Mapa papierowa daje lepszy „szerszy obraz” planowanej trasy, podejścia itp. Ma zazwyczaj wymiary 70 x 100 cm, niezależnie od skali, więc jednym spojrzeniem ogarniasz całkiem rozsądny obszar. A jaki obszar wyświetli się na Twoim smartfonie?
• Mapa elektroniczna gubi szczegóły: Nie wchodząc w technikalia – pewne oznaczenia na mapie elektronicznej dostępne są tylko przy określonym zakresie skali (zbliżenia). Jeśli planujesz trasę na dużej skali (widok oddalony) – możesz nie zobaczyć znaków kadynalnych a czasem nawet małych wysp. 
• Aktualizacja: O ile linia brzegowa nie zmienia się jakoś szczególnie często, o tyle znaki nawigacyjne – zdecydowanie częściej. Nie mówiąc o tym, że ktoś wybuduje most nad Sundem albo Gazoport. Tutaj o wiele łatwiej aktualizuje się mapy elektroniczne – wystarczy dostęp do internetu. W przypadku map tradycyjnych trzeba wejść na strone wydawcy (BHMW, Imray, etc.) i sprawdzić korekty a następnie nanieść je na mapę oraz  lub użyć dostępnych wklejek. 

FAQ – Najczęściej zadawane pytania

Co oznacza skrót „M” na mapie przy dnie?

Skróty literowe na dnie opisują jego rodzaj. „M” oznacza błoto (Mud), „S” to piasek (Sand), „R” to skała (Rock), a „St” to kamienie (Stones). Jest to kluczowa informacja przy wyborze miejsca do bezpiecznego kotwiczenia.

Co to jest sektor latarni?

Niektóre latarnie świecą różnymi kolorami w zależności od kąta patrzenia. Na mapie są one zaznaczone liniami wychodzącymi od latarni. Zazwyczaj sektor biały oznacza bezpieczne podejście, a sektory czerwone (czasem czerwony i zielony) – ostrzegają o zejściu z kursu i kierowaniu się w stronę niebezpieczeństwa.

Dlaczego mapa musi być aktualna?

Dno morskie, szczególnie w strefach przybrzeżnych, w estuariach rzek, ulega zmianom (nanoszenie piasku). Pławy mogą zostać przesunięte, a nowe przeszkody (np. farmy wiatrowe) mogą powstać w każdej chwili. Korzystanie ze starej mapy (niezaktualizowanej) to proszenie się o kłopoty.

Czy izobaty zawsze są wiarygodne?

Izobaty są wynikiem pomiarów, które w niektórych rejonach mogły być robione dawno temu. Każda mapa papierowa zawiera informację dotyczącą tzw. „Strefy ufności”. I tak dla przykłądu Strefa A1 oznacza, że w danym obszarze zrealizowano pełne, hydroakustyczne sprawdzenie lub trałowanie hydrograficzne dna morskiego z wykorzystaniem systemu pozycjonowania o wysokiej precyzji (co najmniej DGPS); wszystkie znaczące elementy topografii dna zostały wykryte, a głębokości pomierzone i znane. Dokładność pozycji wkartowania max +/- 5m + 5% wartości głębokości, największy, dopuszczalny błąd określenia głębokości 0,5m + 1% wartości głębokości.

Dla porównania. Strefa C –  w danym obszarze nie wykonano pełnego, hydroakustycznego sprawdzenia dna morskiego stąd też można się spodziewać anomalii głębokości. Dane pozyskano w oparciu o pomiary hydrograficzne o niskiej dokładności lub dane zebrano na zasadzie okazji takiej, jak przejście morzem. Dokładność pozycji wkartowania max +/- 500m, największy, dopuszczalny błąd określenia głębokości 2m + 5% wartości głębokości.